Blog > Komentarze do wpisu
Podstawy prawne funkcjonowania rodziny zastępczej

Podstawy prawne funkcjonowania rodziny zastępczej
www.psychologia.net.pl
autorka: Marzena Siembab

Tryb powoływania rodziny zastępczej

W 1913r. odbył się w Belgii I Międzynarodowy Kongres Opieki nad Dzieckiem, 7 lat później powstał Międzynarodowy Związek Pomocy Dzieciom, który w 1923r. podjął uchwałę zwaną Deklaracją Praw Dziecka. W 1959r. przedstawiono te prawa w 10 punktach:
równość wszystkich dzieci, bez żadnego wyjątku ani różnicy
możliwość szczególnej ochrony prawnej
prawo do nazwiska i obywatelstwa
możliwość korzystania z opieki społecznej
szczególna opieka nad dziećmi specjalnej troski
miłość i zrozumienie jako podstawa rozwoju
bezpłatna i obowiązkowa nauka na poziomie przynajmniej podstawowym
pełna ochrona przed zaniedbaniem, okrucieństwem i wyzyskiem
wychowanie w duchu pokoju, zrozumienia, braterstwa, tolerancji.

Po kolejnych 30-tu latach - 20 listopada 1989r Zgromadzenie Narodów Zjednoczonych uchwaliło jednomyślnie Konwencję o Prawach Dziecka (obowiązuje od 7 lipca 91r.). Polska była inicjatorem konwencji i przystąpiła do niej jako jedno z pierwszych państw. Konwencja silnie akcentuje prawo dziecka do wychowania w jego naturalnym środowisku rodzinnym, w atmosferze szczęścia, miłości i zrozumienia; w warunkach zapewniających mu prawidłowy rozwój fizyczny, moralny i społeczny. W razie czasowego lub stałego pozbawienia dziecka rodziny naturalnej zaleca przede wszystkim oddanie dziecka do adopcji lub umieszczenie go w rodzinie zastępczej. Umieszczenie dziecka w placówkach opiekuńczych powinno być ostatecznością.

W Polsce próbę całościowego uregulowania zasad umieszczania dzieci w rodzinach zastępczych stanowi Rozporządzenie Rady Ministrów z dn. 26 stycznia 1979r., które mówi o stworzeniu powiązań pomiędzy działalnością sądów opiekuńczych a instytucjami administracji terenowej.

Na mocy obowiązującego prawa istnieją dwa sposoby powoływania rodziny zastępczej: administracyjny i sądowy.

Typowym przykładem sytuacji pierwszego rodzaju może być samotna matka, która uczy się i pracuje, nie jest pozbawiona władzy rodzicielskiej, dzieckiem de facto zajmują się dziadkowie. Matka dziecka może zawrzeć umowę z odpowiednim organem administracji państwowej, aby w sensie prawnym ustanowić rodzinę zastępczą. Zawarcie umowy umożliwia korzystanie z pomocy finansowej państwa. Sąd opiekuńczy orzeka o umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej wskazując na konkretną rodzinę, jeśli istnieją osoby zainteresowane losem dziecka (nie ma wówczas potrzeby zawierania umowy z organami administracji). W sytuacjach, gdy nie jest możliwe wyszukanie odpowiednich kandydatów na rodzinę zastępczą w czasie postępowania sądowego może nastąpić wydanie orzeczenia bez wskazania na konkretne osoby. Mankamentem tego rozwiązania jest przedłużający się pobyt dziecka w placówce opiekuńczo - wychowawczej.

Bez względu na tryb powołania rodzina zastępcza może być rozwiązana jeśli istnieją ku temu poważne przyczyny.

Zasady doboru rodziców zastępczych i kierowania dzieci do rodzin zastępczych

Zasady doboru rodziny zastępczej oraz kierowania do niej podopiecznego nie powinny na pewno być dziełem przypadku. W myśl obowiązujących przepisów pełnienie funkcji rodziny zastępczej może być powierzone małżeństwu lub osobie samotnej jeśli spełniają następujące warunki: dają gwarancję należytego wykonywania zadań rodziny zastępczej (tzn. są zdolni do poświecenia, potrafią zrozumieć i zaspokoić potrzeby uczuciowe i wychowawcze dziecka).
mają obywatelstwo polskie, stałe miejsce zamieszkania w Polsce i korzystają z pełni praw obywatelskich
nie były pozbawione praw obywatelskich i opiekuńczych
nie są chore na chorobę uniemożliwiającą opiekę nad dzieckiem, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarskim
mają odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania.

Rodzinę zastępczą może stanowić osoba samotna rozumiejąca potrzeby dziecka, ponieważ jest w stanie zapewnić mu to co najważniejsze: indywidualizację oddziaływań wychowawczych, miłość i ciepłą atmosferę rodzinną. Jeśli małżeństwo podejmuje decyzję pełnienia funkcji rodziny zastępczej to albo oboje przyjmują te same prawa i obowiązki albo jedno z nich, w tym wypadku drugie musi wyrazić pisemną zgodę na przyjęcie dziecka. W przypadku ludzi, którzy posiadają dzieci własne trzeba wziąć pod uwagę możliwe interakcje pomiędzy nimi a przybranym rodzeństwem. Ważnym kryterium doboru jest wiek kandydata na rodzica zastępczego. Rozwiązaniem optymalnym jest sytuacja, gdy różnica wieku pomiędzy dzieckiem a kandydatami na rodziców zastępczych kształtuje się tak jak w rodzinie naturalnej. Jedni preferują rodziny zastępcze utworzone z osób spokrewnionych z dzieckiem, podkreślając istniejące już więzi emocjonalne; inni optują za umieszczeniem dziecka poza kręgiem rodziny, aby wyrwać go spod niewłaściwych często wpływów środowiskowych. Są też głosy nakazujące każdy przypadek rozpatrywać indywidualnie. Szczególną uwagę zwraca się na dobór kandydatów na opiekunów oraz kwalifikowania dzieci do rodzin zastępczych terapeutycznych.

Alicja Szymborska wyróżnia 4 kategorie dzieci kwalifikujące się do rodzin zastępczych, są to:
dzieci, których zdrowie psychiczne lub fizyczne wykazuje odchylenia od normy jednak kontakt z nimi jest możliwy
dzieci, których więź prawna i faktyczna z rodziną naturalną nie została całkowicie zerwana (rodzice mają ograniczoną władzę rodzicielską)
większość dzieci w wieku powyżej 3 lat
dzieci, które utraciły rodzinę na jakiś czas ( więzienie lub pobyt rodziców za granicą).

Według E.Malickiej istnieje grupa dzieci, która nie może być przeznaczona do adopcji a ze względów zdrowotnych lub psychologicznych nie nadaje się do domów dziecka, to one w pierwszej kolejności powinny trafić do rodzin zastępczych. Wychodząc z założenia, że nie należy uszczęśliwiać nikogo na siłę, uważa się za wskazane, by dziecko ( zwłaszcza starsze) zaakceptowało proponowaną formę opieki. W praktyce przyjmuje się, że dzieci do 3 roku życia powinny być w miarę możliwości umieszczane w rodzinach preadopcyjnych ( jest to bowiem ten okres w życiu dziecka, kiedy istnieją największe szanse na jego pełne zaaklimatyzowanie się w nowym środowisku wychowawczym i ukształtowanie silnej więzi uczuciowej). Do typowej rodziny zastępczej są zatem kierowane dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym. Niezwykle istotną sprawą jest nie rozdzielanie rodzeństw. Rodzina zastępcza może przyjąć 3 dzieci (w przypadku rodzeństwa liczba ta może być przekroczona).

Prawa i obowiązki rodziny zastępczej wobec dziecka

Można wyodrębnić dwie zasadnicze sytuacje prawne, które wpływają na zakres praw i obowiązków wobec dziecka. Pierwsza z nich dotyczy rodzin zastępczych wychowujących dziecko, którego rodzice zachowali określone uprawnienia, lub rodzin zastępczych sprawujących pieczę nad wychowankiem posiadającym innego opiekuna prawnego. Drugą grupę tworzą rodziny zastępcze będące równocześnie opiekunami prawnymi.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w artykule 112 stanowi, że bez względu na to czy rodzice zastępczy są opiekunami prawnymi dziecka, mają obowiązek pieczy bieżącej (tzn. zapewnienie bezpieczeństwa, opieki lekarskiej, racjonalnego żywienia, odpowiedniej odzieży, korzystania z dóbr kultury). Sprawowanie pieczy bieżącej zakłada wspólne zamieszkanie z podopiecznym co ma szczególne znaczenie dla stworzenia warunków zbliżonych do rodziny naturalnej. Prawdziwe jednak problemy związane z zakresem praw i obowiązków wobec małoletniego pojawiają się przy zagadnieniu wychowania. Każdy kto zetknął się z tą problematyką zdaje sobie sprawę ze skali trudności, wobec których stoi rodzina zastępcza. Obok komplikacji, jakie towarzyszą prawie każdemu procesowi wychowawczemu, w rodzinie zastępczej często występują czynniki dodatkowo utrudniające ten proces wiążą się one z problemami adaptacyjnymi, niedostosowaniem społecznym dziecka czy też przejawianymi przez nie zaburzeniami osobowości na tle przebytej choroby sierocej.

Rodzice zastępczy napotykają trudności specyficznego rodzaju - są to rodzice naturalni. Nie da się bowiem jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie: gdzie przebiega linia podziału pomiędzy sferą zadań należących do rodziny naturalnej a sferą odpowiedzialności rodziny zastępczej. Sytuacja odebrania dziecka i powierzenia go innej rodzinie jest już w punkcie wyjścia sytuacją konfliktową. Nie można automatycznie utożsamiać rodziny zastępczej z funkcją opiekuna prawnego. Rodzina zastępcza jest zobowiązana do spełniania osobistych świadczeń w zakresie utrzymania i wychowania dziecka. Opiekun prawny to osoba, która przejmuje prawa i obowiązki wobec dziecka wynikające z władzy rodzicielskiej, ich zakres obejmuje zarówno pieczę nad osobą , jak i nad majątkiem dziecka. Rola opiekuna różni się także od roli rodziny naturalnej ponieważ nad opiekunem istnieje stały nadzór sądowy. We wszystkich ważniejszych sprawach dotyczących dziecka, np. zmiany miejsca pobytu; musi on uzyskać zgodę sądu ( art. 156 k. r.o.). Jeśli istnieje krąg osób spośród których może być wyłoniony opiekun prawny to artykuł 112 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozstrzyga ten problem na korzyść rodziny zastępczej.

Formy pomocy dla rodziny zastępczej

Można wyróżnić dwie zasadnicze formy pomocy dla rodzin zastępczych. Pierwsza to poradnictwo wychowawcze, druga pomoc materialna.

Pomoc wychowawczą powinni zapewnić nauczyciele, pedagog szkolny, psycholog, pracownik socjalny oraz wszystkie osoby wyznaczone do tego przez władze lokalne i państwowe. Są oni zobowiązani do utrzymywania stałych kontaktów z dzieckiem i rodzicami zastępczymi, do czuwania nad zapewnieniem dziecku właściwej atmosfery wychowawczej, systematycznego uczęszczania do szkoły, służenia radą zwłaszcza w sytuacjach konfliktowych. Rodziny terapeutyczne objęte są pomocą ośrodków adopcyjno - opiekuńczych TPD. Współpraca ze szkołą i ośrodkami adopcyjno - opiekuńczymi wiąże się z kontrolą wykonywania przez rodzinę zastępczą powierzonych jej funkcji. Rodziny zastępcze podlegają także nadzorowi sądowemu.

Wszystkie rodziny zastępcze są objęte pomocą materialną, do tej pory regulowaną przez rozporządzenie Rady Ministrów z 5 marca 1990r. Zgodnie z tym rozporządzeniem rodzina zastępcza, która zawarła umowę z określonym organem administracyjnym otrzymywała stałą pomoc pieniężną. Największą pomoc otrzymywały rodziny terapeutyczne, wynosiła ona miesięcznie 100% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w gospodarce uspołecznionej w kwartale poprzedzającym. Każda rodzina zastępcza miała także prawo do jednorazowego zasiłku w wysokości 190% wynagrodzenia, ponadto do bezpłatnego korzystania ze żłobków i przedszkoli na zasadzie pierwszeństwa oraz do bezpłatnego korzystania z różnych form wypoczynku i świadczeń społecznej służby zdrowia. Natomiast usamodzielniające się dzieci z rodzin zastępczych mogły skorzystać z pomocy pieniężnej lub rzeczowej przyznawanej na takiej samej zasadzie jak wychowankom państwowych domów dziecka. Oprócz wymienionych form pomocy materialnej rodziny zastępcze mogły korzystać z uprawnień socjalnych takich jak:
- zasiłki rodzinne
- zasiłki opiekuńcze (przyznawane w razie zwolnienia z pracy spowodowanego koniecznością osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem ).

Sytuację pogorszyło rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie rodzin zastępczych (Dz. U. nr 63, poz. 713), z dnia 8 lipca 1999r. które spowodowało, że wiele rodzin zastępczych znalazło się w trudnej sytuacji materialnej. Kwota, która była przyznawana poprzednio na pokrycie kosztów związanych z utrzymaniem dziecka w rodzinie zastępczej jest w tej chwili uzależniona od dochodów rodziny (przy czym nie było do końca jasne co wlicza się w dochody). W wielu rodzinach zawiązanych po styczniu 99r, drastycznie zmniejszono wypłacane do tej pory środki, a w niektórych przypadkach w ogóle nie podpisano z rodzinami zastępczymi umowy ze względu na brak funduszy. Ograniczono także pomoc wychowankom rodzin zastępczych do 18 roku życia (poprzednio młodzież ucząca się mogła korzystać z niej do 24 roku życia). Ze względu na te i inne jeszcze mankamenty dokumentu, pojawiły się liczne protesty, duża grupa osób indywidualnych a także organizacji społecznych.

Wydaje się oczywiste, że rodzina zastępcza powinna korzystać z dodatkowych świadczeń, stanowi to naturalną konsekwencję faktu, że wychowuje dziecko nie swoje, starając się je uchronić tak przed negatywnymi skutkami wychowania zakładowego, jak i przed niepożądanym wpływem środowiska rodziny naturalnej.

Złe warunki bytowe są często jednym ze źródeł patologicznych zjawisk w rodzinie. Niestety zdarzają się przypadki tworzenia fikcyjnych rodzin zastępczych, np. przez dziadków wspólnie zamieszkujących z rodzicami dziecka - po to, aby otrzymać pieniądze. Dlatego tak ważne jest właściwe zrozumienie pojęcia rodziny zastępczej oraz jej funkcji.

wtorek, 31 lipca 2007, camparis