Blog > Komentarze do wpisu
Rodzina zastępcza a inne formy rodzinnej opieki nad dzieckiem

Rodzina zastępcza a inne formy rodzinnej opieki nad dzieckiem
www.psychologia.net.pl
autorka: Marzena Siembab

Nie istnieje społeczeństwo nie borykające się z problemem zapewnienia opieki dzieciom osieroconym i opuszczonym. Od lat poszukiwane są takie formy, które zapewniłyby im optymalne warunki rozwoju. Wypracowano dwa zasadnicze modele: zakładowy i rodzinny.

W Polsce najbardziej krytykowane w ostatnim czasie są domy dziecka. Ze swymi nieodłącznymi cechami takimi jak: znaczna liczba wychowanków przy nielicznym i zmiennym personelu wychowawczym, anonimowość dziecka, brak normalnych kontaktów społecznych z otoczeniem, podporządkowanie codziennych czynności określonym rygorom i regulaminom; nie są one w stanie nawet w przybliżeniu odtworzyć dziecku warunków normalnie funkcjonującej rodziny. Szczególnie dotkliwe są skutki braku indywidualnej więzi między dzieckiem a dorosłym, co prowadzi do osamotnienia uczuciowego dziecka a w konsekwencji do zaburzeń w rozwoju psychicznym i fizycznym.

W ramach systemu całkowitej opieki rodzinnej nad dzieckiem funkcjonują: rodziny adopcyjne, rodziny zastępcze, rodzinne domy dziecka, wioski dziecięce oraz rodziny opiekuńcze. Wszystkie te instytucje stawiają sobie za cel pomoc i poprawę warunków życia dziecka opuszczonego. Istnieją jednak pomiędzy nimi poważne różnice prawne i społeczne.

Instytucja adopcji ( w terminologii prawniczej zwana "przysposobieniem") polega na stworzeniu więzów rodzinnych jak najbardziej zbliżonych do więzi dziecka w rodzinie naturalnej. Konsekwencje przysposobienia dotyczą nie tylko rodziców lecz również dziadków, dzieci naturalnych ( całej rodziny), dziecko przysposobione jest traktowane jak urodzone w rodzinie jest więc - wnuczkiem, bratem czy siostrą, itd. Prawo bardzo ogranicza możliwości rozwiązania przysposobienia co między innymi odróżnia je od rodziny zastępczej, która może zrezygnować z opieki nad dzieckiem. Zadaniem rodziny adopcyjnej jest stworzenie trwałego, stabilnego środowiska wychowawczego. Podczas kiedy rodzina zastępcza jest ustanowiona na pewien czas w zależności od przyczyn, które doprowadziły do umieszczenia dziecka poza rodziną. Inną cechą różniącą te dwie formy opieki nad osieroconymi dziećmi jest kwestia pomocy materialnej ( przysługuje ona tylko rodzinom zastępczym). Adopcja jest niewątpliwie formą najdoskonalszą, istnieje jednak dość duża grupa dzieci, która nie ma szans na adopcję - dla nich szansą poznania życia w rodzinie są różne formy rodzinnej opieki zastępczej.

Rodzinne domy dziecka są w Polsce stosunkowo młodą formą opieki - pierwsze powstały w 1958r, wcześniej w 1907r Kazimierz Jeżewski zainicjował powstanie systemu tzw."Gniazd sierocych", które były formą pośrednią pomiędzy rodziną zastępczą a rodzinnym domem dziecka. Kilka lat później K. Jeżewski wystąpił z propozycją utworzenia " wiosek kościuszkowskich". Propozycja ta nie doczekała się realizacji ze względu na brak funduszy (w okresie międzywojennym utworzono 1 taką wioskę). Obecnie osoba podejmująca się prowadzenia rodzinnego domu dziecka z chwilą zawarcia umowy nabywa status pracownika ( ma stałe wynagrodzenie, prawo do urlopu, prawo do ubezpieczeń). Tak więc, choć funkcje i cele rodzinnych domów dziecka i rodzin zastępczych są takie same, różnią się one pod względem organizacyjno - prawnym.. Rodzina zastępcza pełni swe funkcje bezpłatnie, pomoc pieniężna jest przyznawana jedynie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Również liczba dzieci jest czynnikiem różniącym te dwie formy opieki. Rodzina zastępcza może przyjąć najwyżej 3 dzieci, wyjątek stanowią rodzeństwa. W rodzinnym domu dziecka może przebywać 6 - 10 a czasami nawet 12 wychowanków ( poza dziećmi własnymi).

Ciekawym, a jednocześnie budzącym wiele kontrowersji pomysłem są wioski dziecięce. Pierwsi wpadli na ten pomysł psychologowie i pediatrzy angielscy w 1867r, w 1899r Lidia von Wolfring z Austrii powołała towarzystwo, które dostarczało mieszkania i fundusze bezdzietnym małżonkom pragnącym zaopiekować się 10 - 12 osobową grupą dzieci w wieku do 14 lat. Znana na całym świecie stała się wioska utworzona w 1947r przez szwajcarskiego filozofa Roberta Corti zwana " wioską Pestalloziego". Najszerszy zakres oddziaływania ma utworzona przez Hermana Gmeinera pedagoga austriackiego - Federacja Wiosek Dziecięcych SOS. H.Gmeiner podczas wojny służył w Wehrmachcie; gdy został ciężko ranny, uratowało go od śmierci dziecko. Przysiągł sobie, że spłaci ten dług. Pierwsza założona przez niego wioska powstała w 1949r w Austrii, dziś działa ich 316 w 122 krajach, w 1984r w Biłgoraju powstała pierwsza polska Wioska Dziecięca SOS, drugą utworzono w 1991r w Kraśniku. Koncepcja wiosek opiera się na kilku założeniach, mianowicie: opiekunką dzieci jest samotna kobieta, dzieci wychowują się wspólnie z przybranym rodzeństwem, są w różnym wieku. Rodzinę tworzy więc matka i 7-8 dzieci. W skład wioski wchodzi od 15-20 domków jednorodzinnych oraz budynek ze wspólną świetlicą.

Pozostałe formy opieki rodzinnej to rodziny opiekuńcze oraz rodziny zaprzyjaźnione. Rodziny opiekuńcze najczęściej rozumiane są jako typ rodziny zastępczej, w której przebywają dzieci do 3 roku życia. Natomiast przez rodzinę zaprzyjaźnioną rozumiemy rodzinę, która nie zapewnia dziecku opieki całkowitej, lecz współpracuje z placówką opiekuńczo- wychowawczą, utrzymując stały kontakt z wybranym dzieckiem. Zabiera je do swego domu na niedziele i święta oraz ferie i wakacje. Może to być współpraca bardzo cenna, pozwalająca łagodzić niedostatki wychowania zakładowego. Może jednak nadmiernie rozbudzić nadzieje i oczekiwania dziecka. Rodziny te z punktu widzenia prawa nie mają żadnych określonych obowiązków i uprawnień wobec dziecka, które przez cały czas pozostaje wychowankiem placówki.

Trudno jest jednoznacznie sprecyzować termin "rodzina zastępcza", według M. Jamrożka jest to forma całkowitej i okresowej opieki nad dzieckiem osieroconym lub z innych przyczyn pozbawionym właściwej opieki rodziców. Powstaje wtedy, gdy małżeństwo lub osoba samotna bierze na wychowanie (opierając się na decyzji władz sądowych lub oświatowych) nie więcej niż 3 dzieci (chyba, że chodzi o rodzeństwo), przy czym pomiędzy tymi osobami a dziećmi nie powstają takie same skutki prawne jak przy adopcji. Na podstawie specjalizacji funkcji opiekuńczych możemy wyróżnić trzy podstawowe typy rodzin zastępczych:

1. Terapeutyczna rodzina zastępcza - to rodzina podejmująca się opieki nad dzieckiem wymagającym ze względu na stan zdrowia szczególnej troski i stosowania stałych specjalistycznych zabiegów leczniczych oraz wychowawczych. Odmienność tego typu rodziny wiąże się ze sposobem kwalifikowania do niej dziecka (odpowiednie badania lekarskie są tu koniecznością, a nie postulatem), z wysokością pomocy materialnej, a także zagwarantowania dziecku stałej pomocy specjalistycznej.

2. W resocjalizacyjnej rodzinie zastępczej wychowuje się dzieci, które nie wkroczyły jeszcze na drogę przestępstwa, ale ich postępowanie ujawnia daleko posuniętą demoralizację i społeczne niedostosowanie , bądź też dzieci zagrożone demoralizacją. Umieszczenie dziecka w resocjalizacyjnej rodzinie zastępczej ma na celu odizolowanie go od szkodliwych wychowawczo wpływów środowiska rodziny naturalnej. Ten typ rodziny jest jeszcze rzadkością w Polsce.

3. Preadopcyjna rodzina zastępcza przyjmuje dziecko z zamiarem jego adopcji w przyszłości. Niekiedy okres pobytu małego w takiej rodzinie jest ściśle określony, czas ten może być wykorzystany na dokonanie ustaleń niezbędnych dla dziecka i orzeczenia adopcji ( zebranie informacji o przysposabiających, ustalenie prognozy rozwojowej dziecka). Takie postępowanie ma szczególne znaczenie w przypadku dzieci starszych lub chorych, kiedy wskazany jest pewien okres przystosowawczy, poprzedzający adopcję właściwą. Z formalnego punktu widzenia umieszczenie dziecka w preadopcyjnej rodzinie zastępczej jest traktowane jako umieszczenie w zwykłej rodzinie zastępczej. Nie ma normatywnie uregulowanego czasu trwania okresu preadopcyjnego.

Istnieje także inny typ podziału rodzin zastępczych ze względu na pokrewieństwo lub jego brak w stosunku do dziecka, wyróżniamy rodziny spokrewnione i obce. To rozróżnienie wydaje się słuszne między innymi dlatego, że motywy przyjęcia dziecka do rodziny są często odmienne . W odniesieniu do zastępczej rodziny spokrewnionej przeważają sprawy sumienia i poczucia moralnego obowiązku. Obowiązek alimentacyjny wobec dzieci wychowujących się poza rodziną naturalną jest jednym z kryteriów typologii rodzin zastępczych. Możemy wyróżnić dwa rodzaje rodzin zastępczych spokrewnionych: a) spokrewnione w stopniu zobowiązującym do alimentacji (są to dziadkowie oraz rodzeństwo); b) spokrewnione w stopniu nie zobowiązującym do alimentacji (np.: ciocie, wujkowie). Ten rodzaj typologii jest wykorzystywany m.in. przy ustalaniu pomocy materialnej dla rodziny zastępczej.

Odwołując się do charakterystyki rodziny naturalnej, z której dziecko pochodzi trzeba zauważyć, że rodzina zastępcza może sprawować opiekę nad dzieckiem posiadającym bądź nie posiadającym rodziny naturalnej. Jeśli dziecko rodzinę posiada możliwych jest kilka różnych wersji kontaktowania się krewnych z dzieckiem. W pierwszym wariancie zostały zachowane więzi faktyczne i prawne między dzieckiem a rodziną naturalną. W drugim przypadku istnieją tylko więzy faktyczne (co nie wyklucza jednak ingerencji w tok dalszego wvchowywania dziecka). Trzeci wariant występuje wówczas, gdy między dzieckiem a rodziną naturalną istnieją tylko więzy prawne. W ostatnim przypadku żadne kontakty nie maja miejsca.

Kolejne kryterium to motywy. Można wyodrębnić ludzi kierujących się pobudkami altruistycznymi, kompensacyjnymi, utylitarnymi, i etycznymi. Motywacje o charakterze altruistycznym wynikają z bezinteresownego pragnienia przyjścia z pomocą dziecku opuszczonemu. Dziecku dzieje się krzywda - a więc trzeba pomóc. Ten rodzaj motywacji pojawia się znacznie częściej u rodziców zastępczych posiadających własne dzieci niż u osób bezdzietnych. O motywacjach kompensacyjnych możemy mówić w odniesieniu do rodzin, które przez przyjęcie dziecka na wychowanie chcą rozwiązać swoje problemy osobiste lub rodzinne. Dziecko występuje wtedy w roli katalizatora przy problemach małżeńskich lub zapewnia towarzystwo jedynakowi. Przy tym typie motywacji niebezpieczeństwo niepowodzeń wychowawczych jest duże. Motywacje utylitarne można odnieść do sytuacji, gdy opieka nad dzieckiem przeobraża się w swoiście pojmowaną pracę zawodową, za którą otrzymujemy lub możemy otrzymać wynagrodzenie. Ten typ podejścia jest przez niektórych autorów uważany za korzystny dla rodziny zastępczej. Na przykład w rodzinnych domach dziecka funkcje opiekuńczo - wychowawcze przekształcają się w pracę zawodową. Nie oznacza to jednak, że u osób prowadzących takie domy nie występują motywacje pierwszego typu. Motywacje etyczne występują w tych rodzinach, które kierowały się poczuciem moralnego obowiązku i odpowiedzialności wobec dziecka lub jego rodziców. Wieloaspektowe spojrzenie na rodzinę zastępczą pozwala dostrzec jej różnorodność i złożoność zagadnienia.

wtorek, 31 lipca 2007, camparis